okoPortal

Jan Oko (ur. 16 grudnia 1875 w Zameczku koło Żółkwi, obecnie na terytorium Ukrainy, zm. 8 września 1946 w Zakopanem) – polski filolog klasyczny.

Rodzina

Jan Oko urodził się w ubogiej, wielodzietnej rodzinie Walentego, kowala, i Katarzyny z domu Fischer (bądź Fiszer). Ożenił się w 1903 roku z Janiną Rusiecką. Mieli czworo dzieci: Mieczysława (zm. 1918); Jana Kazimierza (zm. 1974), doktora medycyny, majora Wojsk Lotniczych w Anglii, ordynatora szpitala w Kanadzie, potem w Zakopanem; Marię zamężną Trzebińską, magistra farmacji; Stanisława, doktora medycyny, adiunkta Wojskowej Akademii Medycznej.

 

Edukacja

W 1898 roku ukończył z odznaczeniem V Gimnazjum we Lwowie. Po ukończeniu gimnazjum rozpoczął studia na Wydziale Filologicznym Uniwersytetu Lwowskiego, gdzie studiował filologię klasyczną pod kierunkiem Bronisława Kruczkiewicza, Ludwika Ćwiklińskiego i Stanisława Witkowskiego oraz filologię polską.

 

Praca zawodowa

Równolegle ze studiami pracował od roku szkolnego 1901/1902 jako zastępca nauczyciela w III Gimnazjum lwowskim. W 1903 roku objął stanowisko nauczyciela w gimnazjum w Stryju. Od 1906/1907 pracował w VI Gimnazjum we Lwowie. Po I wojnie światowej 12 lutego 1918 został dyrektorem VI Gimnazjum i funkcję tę pełnił do 1920, utrzymując w trudnych warunkach dawny wysoki poziom szkoły.

1 lutego 1920 Jan Oko został powołany na stanowisko zastępcy profesora na Uniwersytecie Wileńskim, a 1 lipca został mianowany profesorem nadzwyczajnym, 12 października 1925 zwyczajnym (bez habilitacji). Stworzył na tej uczelni seminarium filologii klasycznej i kierował nim bez przerwy do końca 1939 roku. W latach 1926-1929 oraz od roku 1936 aż do grudnia 1939, kiedy to Uniwersytet został przejęty przez władze litewskie, był dziekanem Wydziału Humanistycznego. W roku 1925/1926 jako delegat Uniwersytetu Wileńskiego brał też udział w pracach komisji ministerialnej, której celem było opracowanie przepisów wprowadzonych wówczas studiów magisterskich.

W roku akademickim 1945/1946 wykładał (o poezji rzymskiej, głównie Horacego) na nowo założonym Uniwersytecie w Łodzi. Mówił po łacinie.

 

Dorobek naukowy

W 1904 roku opublikował pierwszą rozprawkę O powstaniu i znaczeniu formuły Patres Conscripti (w "Sprawozdaniu Dyrekcji Gimnazjum w Stryju"), która stała się podstawą późniejszej dysertacji De patribus conscriptis, na podstawie której uzyskał w roku 1909 stopień doktora filozofii na Uniwersytecie Lwowskim (promotorem był B. Kruczkiewicz). Lata 1910-1911 przebywał jako stypendysta w Grecji i Rzymie, czego owocem było opublikowanie w 1911 roku artykułów: De senatoribus pedariis (w "Sprawozdaniu Dyrekcji Gimnazjum VI we Lwowie") oraz Teatr Dionyzosa w Atenach (w "Słowie Polskim"). Później opracowywał do użytku szkolnego wydania trzech tragedii Sofoklesa: Edyp w Kolonie (Lwów 1912), Antygona (Lwów 1913) i Król Edyp (Lwów 1916). Jako pracownik Uniwersytetu Wileńskiego opublikował 36 prac naukowych w języku polskim, łacińskim i francuskim. Dotyczyły one przede wszystkim trzech dziedzin: literatury rzymskiej, archeologii i humanizmu polskiego. Z pierwszej grupy wymienić należy: wysoko ocienianą przez europejskich filologów klasycznych Catulliana et Horatiana (w "Pracach Towarzystwa Przyjaciół Nauki w Wilnie" T. 1: 1924 z. 2), L'ode de Catulle sur le passereau ("Eos" 1928), Epitaphia Ciceronis duodecim sapientum ("Eos" 1932/3), De M.T. Varronis quattuor vocabulorum explanandorum gradibus ("Eos" 1937). Spośród studiów archeologicznych na uwagę zasługują wyniki bezpośrednich badań w Rzymie: Forum Romanum w świetle najnowszych badań ("Przegląd Współczesny" 1926), Mownica rzymska (Wilno 1926), Do źródeł grobu Romulusa (Lwów 1927). Największa natomiast praca – dwutomowa monografia o topografii starożytnego Rzymu – pozostała w rękopisie i znajduje się w Archiwum PAN.

Najbardziej jednak cenne w dorobku naukowym Jana Oko są prace oparte na materiałach rękopiśmiennych i starodrukach uzyskanych drogą długotrwałych i szeroko prowadzonych poszukiwań w bibliotekach i archiwach wileńskich. Dotyczą one zarówno autorów starożytnych, jak m. in. De Ovidii Sapphus epistulae ad Phaonem fragmento Vilnensi ("Eos" 1929), Stare wydanie Wergiliusza w Bibliotece U.S.B. (Księga Wergiliuszowa, Wilno 1930), De Vergilii Bucolicorum codice Vilnensi ("Eos" 1930/1), De Ibidis Ovidianae codice Vilnensi ("Munera Philologica Ludovico Ćwikliński", P. 1936), jak też pisarzy polsko-łacińskich, w szczególności Sarbiewskiego, któremu poświęcił szkic Maciej Kazimierz Sarbiewski, poeta uwieńczony (Wilno 1929). Najwięcej wszakże uwagi i serca włożył Jan Oko w badania nad postacią i działalnością naukową i dydaktyczną swego sprzed 100 lat z okładem poprzednika na katedrze uniwersyteckiej, Godfryda Ernesta Grodka, pragnął bowiem wskrzesić na Uniwersytecie Wileńskim tradycję tego uczonego i przypomnieć metodę jego wykładów i seminarium, poświęcając temu szereg prac: Seminarium filologiczne G.E. Grodka (Wilno 1933), Studia G.E. Grodka nad filologią w Polsce (Wilno 1935), Horacjusz w wykładach G.E. Grodka ("Commentationes Horatianae" Kraków 1935 II) i inne.

Badaniom nad działalnością dydaktyczno-naukową Uniwersytetu Wileńskiego w 1. połowie XIX w. chciał Jan Oko nadać szerszy rozmach i zakres, wciągając do tej pracy swych uczniów. Rezultatem tego było wydanie pod jego redakcją i z jego wstępem zbiorowego studium Z dziejów filologii klasycznej w Wilnie (Wilno 1935-1937). Już z tego względu można mówić o szkole Jana Oko, ale wyrażała się ona jeszcze bardziej w jego działalności dydaktycznej, która przy współdziałaniu prof. Stefana Srebrnego stworzyła istotnie wileńską szkołę filologiczną, gdyż wywarła duży wpływ na metodę i zakres badań oraz na pracę dydaktyczną takich nauczycieli uniwersyteckich, jak Jan Safarewicz, Zofia Abramowiczówna, Barbara Krysiniel-Józefowiczowa, Stefan Oświęcimski, Leokadia Małunowiczówna oraz Antoni Szantyr (1973). Oddany życiu naukowemu, był członkiem Komisji Filologicznej PAU i Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Wilnie oraz prezesem Wileńskiego Koła Polskiego Towarzystwa Filologicznego.

 

Literatura

• "Jan Oko", w: Polski Słownik Biograficzny, t. XXIII
• A. Bolewski, H. Pierzchała, Losy polskich pracowników nauki w latach 1939 - 1945. Straty osobowe, Ossolineum, Wrocław 1989
• D. Mycielska, Drogi życiowe profesorów, w: Inteligencja polska XIX i XX wieku, red. R. Czepulis-Rastenis, Warszawa 1981
• Mała encyklopedia kultury antycznej, red. Z. Piszczek, Warszawa 1966

 

Artykuł pochodzi z Wikipedii . Jest on zasadniczo mojego autorstwa, choć niektóre szczegóły zostały uzupełnione przez społeczność Wikipedystów, za co jestem bardzo wdzięczny.

Wypiski ze źródeł:

Źródło: Mała encyklopedia kultury antycznej, red. Z. Piszczek, Warszawa 1966, s. 626.

Oko Jan (1875 - 1946) profesor filologii klasycznej na Uniwersytecie w Wilnie w latach 1920 - 1939, a następnie na Uniwersytecie w Łodzi w r. 1945 - 1946. Prace naukowe O. obejmowały tematy z literatury rzymskiej (Cycero, Katullus, Horacy, Wergiliusz, Owidiusz i in.), z archeologii klasycznej (Forum Romanum, Mównica rzymska i in.) oraz z literatury polsko-łacińskiej (szereg prac poświęconych Sarbiewskiemu). Opracował działalność naukową i pedagogiczną G. E. Groddecka na Uniwersytecie Wileńskim.

Źródło: D. Mycielska, Drogi życiowe profesorów, w: Inteligencja polska XIX i XX wieku, red. R. Czepulis-Rastenis, Warszawa 1981, s. 265.

Większość uczonych pochodzących z Galicji, którzy objęli katedry po odzyskaniu niepodległości pracowała jako nauczyciele szkół średnich, bardzo często aż do samej nominacji. Naukę w szkole można było podjąć w zasasdzie po czterech latach studiów w charakterze zastępcy nauczyciela. Na początku odbywano praktykę w którymś z gimnazjów lwowskich lub krakowskich, następnie dostawało się przeniesienie do szkół średnich na prowincji. Po zdanym egzaminie nauczycielskim otrzymywano awans na nauczyciela, a po dłuższym okresie służby na profesora gimnazjalnego. Jeżeli uczący w szkole wykazywał się zainteresowaniami i efektywną pracą naukową dostawał przeniesienie do gimnazjum w ośrodku akademickim. Przykładem może być przebieg pracy nauczycielskiej Jana Oko - filologa klasycznego. W 1898 r. rozpoczął studia i już po trzech latach od 1901 do 1903 r. uczył w charakterze zastępcy nauczyciela w gimnazjum we Lwowie. Po zdanym w 1903 r. egzaminie nauczycielskim został mianowany nauczycielem rzeczywistym w Stryju. W 1906 r. przeniesiono go do VI gimnazjum we Lwowie. W 1909 r. doktoryzował się. Od 1918 r. został dyrektorem gimnazjum lwowskiego po [s. 266] czym (bez habilitacji) mianowano go zastępcą, a następnie profesorem Uniwersytetu Wileńskiego w 1920 r.

Źródło: A. Bolewski, H. Pierzchała, Losy polskich pracowników nauki w latach 1939 - 1945. Straty osobowe, Wrocław 1989, s. 108.

[...] Po zastrzelaniu wilenskiego gestapowca, jako zakładników wzięto 100 Polaków. Wśród nich byli następujący profesorzy USB [Uniwersytetu Stefana Batorego - Jan Oko] (S. Mahrburg, 1965): [...] Oko Jan z Wydziału Humanistycznego [...] Osadzono ich w piwnicach sądu przy ulicy Ofiarnej. Nazajutrz zwolniono 10 osób.